ZWEVEN IN ZELFMEDELIJDEN

'If you find yourself in a hole, stop digging.’

Tijdens mijn humaniora studies, volgde ik als facultatief vak ‘Duits’. Niet zozeer voor de taal, dan wel voor het feit dat de leraar die het vak gaf een freak was. Hij gaf Duits, maar zijn grote passie was opera. Van huize uit kreeg ik amper voeling met ‘opera’. Maar precies omdat ik wel wat meer van opera wilde leren en de leraar een freak was, was ik bijna zeker dat hij passie en werk op de één of andere manier zou verbinden. En… ik heb me niet vergist, want ik heb, samen met ons groepje, dat deze keuze had gemaakt, Duits geleerd door samen met onze freak op heel regelmatige basis naar operavoorstellingen te gaan.

Of de opera’s waren in het Duits, of de verslagen moesten in het Duits ingeleverd worden.

Eén van de opera’s die me, op die leeftijd tot tranen toe heeft ontroerd, was: ‘Pagliacci ‘van Leon Cavallo uit 1892. In die opera, kwam een aria voor: ‘Vesti la Giubba’ (‘Zie die jacke an’). Het is, denk ik vandaag, een van de emotioneelste aria die ooit werd gecomponeerd en alle grote tenoren, van de wereld hebben zich erin uitgeleefd: Enrico Carso, Placido Domingo, José Carreras. Zelfs als je nu op youtube de aria opzoekt met Pavarotti, dan kan je begrijpen dat mijn jonge hart ontroerd was, terwijl Pavarotti als de clown Canino zwolg in medelijden. De clown Canino komt er namelijk in het verhaal net voor de voorstelling achter dat zijn mooie vrouw, die hij boven alles liefheeft, hem met iemand anders bedriegt.

Hij zit achter de circustent, vechtend tegen de tranen, terwijl hij zich probeert te schminken. Binnen wacht het publiek op zijn optreden. Over een paar minuten moet hij de grappige figuur spelen want, ‘The show must go on.’ En dan zet hij die heerlijk-treurige-mooie aria ‘Trek je kostuum aan’ in, terwijl de tranen over zijn wangen biggelen. In de tweede en laatste akte van diezelfde opera vindt de gebruikelijke steekpartij plaats en gaan alle betrokkenen dood. Maar na het eigenlijke hoogtepunt, kan dit nauwelijks nog iemand ontroeren.

Sinds de allereerste opvoering is het beeld van de clown met de tranen, niet meer weg te denken uit ons cultureel geheugen en heeft het allang zijn weg naar de popcultuur gevonden. Denk maar even aan de song ‘Tears of a clown’ geschreven en gezongen door Stevie Wonder, of ‘Send in the clowns’ van Barbra Streisand.

 Als je de scène van de aria, ziet, moet je haast wel een traantje wegpinken. En toch weten we dat het gedrag van Canino op de lange duur contraproductief is. Zelfmedelijden is een van de ergste reacties op tegenslagen in het leven. Zelfmedelijden verandert niets. Integendeel, zelfmedelijden is een emotionele draaikolk, een maalstroom die je hoe langer je erin rondzwemt, hoe meer naar beneden trekt. Mensen die daarin gevangen zitten raken snel paranoïde. Ze hebben dan het gevoel dat een groep mensen, de hele mensheid of zelfs het universum tegen ze samenzweert. Een vicieuze cirkel voor degene zelf maar ook voor de medemensen die vroeg of laat begrijpelijkerwijs op afstand blijven. Zodra ik de eerste tekenen van zelfmedelijden bij mezelf waarneem, probeer ik me per direct uit dit gevaarlijke moeras te bevrijden, met het motto: 'If you find yourself in a hole, stop digging.’

Onze huisdokter vertelde me ooit dat hij altijd een stapel voorgedrukte kaartjes op zijn bureau liggen had. Als hij iemand in zijn kabinet kreeg, die ook maar het kleinste beetje zelfmedelijden vertoonde, nam hij met een theatraal gebaar de bovenste kaart van de stapel en gaf ze aan de persoon. Op het kaartje stond gedrukt: ‘Uw verhaal heeft me ten diepste ontroerd. Ik ken iemand met wie het slechter gaat dan met u’.

Ik vond het een grappige, verfrissende maar ook een beetje gevoelloze manier om de ander op zijn zelfmedelijden te wijzen. Nu ja, het was wel een beetje de aard van het beestje om eerder te kiezen voor de provocerende aanpak dan voor de voorzichtig aanpak. Maar hij had wel gelijk. Zelfmedelijden is catastrofaal fout denken. Zijn doel was niet om te choqueren, maar om te spiegelen, aan te wakkeren en zo zijn patiënt aan het denken te zetten.

Des te verbazingwekkender is het dat zelfmedelijden in de laatste decennia een verbazingwekkende carrière heeft gemaakt, in het bijzonder in de vorm van het zogenaamde ‘verwerken' of 'processen’. Zo is er het maatschappelijk verwerken waarbij grote groepen mensen zich het slachtoffer voelen van voorvallen van soms honderden jaren geleden. Hele afdelingen van universiteiten houden zich bezig met het blootleggen en tot in de kleinste details analyseren van de historische wortels van deze slachtofferrollen.

Dat is geheel en al gerechtvaardigd. De afro-Amerikanen in de VS merken tegenwoordig nog de uitwerkingen van slavernij en segregatie. Over het hele Afrikaanse continent ligt nog steeds de schaduw van het kolonialisme. Hetzelfde geldt voor vrouwen, oorspronkelijke bewoners, Joden, homoseksuelen, immigranten… het is allemaal te begrijpen en gerechtvaardigd.

Niettemin is deze manier van denken onproductief, ja zelfs toxisch. Bovendien: Hoeveel eeuwen moet je teruggaan om het verleden te ‘processen’? honderd jaar?

tweehonderd jaar ? vijfhonderd? Vijfhonderd jaar geleden leefden er een miljoen directe voorouders van ons op aarde. Dat zijn de grootouders van onze voorouders, en daar weer de grootouders van enzovoort. Grote takken van je familiestamboom werden beslist bruut onderdrukt. Dat alles zou je kunnen verwerken, maar waarvoor? Accepteer het onrecht van het verleden en probeer daarentegen de tegenslagen van het heden ofwel te managen ofwel te verdragen. Collectief zelfmedelijden levert net zo weinig op als individueel zelfmedelijden.

Conclusie: het behoort tot de regels van de mentale hygiëne dat je je niet ‘wentelt’ in het moeras van zelfmedelijden. Accepteer dat het leven niet perfect is. Dat van jou en mij niet en dat van de anderen ook niet. Als je iets tegen de tegenslagen van je eigen leven kan doen, doe het dan. Als je er niets tegen kan doen, verdraag ze dan, zodat jij jezelf kunt dragen.

---

Donderdag 21 mei 2026

Lieve lezer, moge deze blog een ‘Flits van Inzicht’ zijn om eens op een andere manier te kijken naar ons individueel en collectief lijden, maar vooral naar de moeras-vorm van het lijden: ‘het zelf-medelijden’.

sjamaancoach.be

riet@sjamaancoach.be